کره شمالی؛ از انحصار سیگار تا بحران شیشه

برای کمک به پیونگ‌یانگ‌شناس‌های سرسخت، می‌توان آشکارا گفت که اولویت «اون» سیگار برند داخلی با نام «۲۷/۷» است. نام این برند از تاریخی برگرفته شده است که جنگ کره پایان یافت. هر پاکت از این سیگارها در مغازه  هتل‌های پیونگ‌یانگ ۳۰۰ وون (۳ دلار) قیمت دارد؛ یعنی سه برابر گران‌تر از سیگارهای استاندارد. احتمالاً معروف‌ترین برند سیگار در خارج از این کشور، «پیونگ‌یانگ» نام دارد که برگرفته از نام شرکت سرمایه‌گذاری مشترک تنباکوی پائک‌سانِ پیونگ‌یانگ (pyongyang paeksan tobacco joint venture company) است؛ این سرمایه‌گذاری مشترک میان چین و کره شمالی با سرمایه‌ای ۴ میلیون یورویی در سال ۲۰۰۸ تأسیس شد. با وجود این، این‌ها بهترین سیگارهای محلی نیستند. این‌روزها افتخار آن «۲۷/۷» یا یک برند محلی دیگر با نام «سائه‌بوم» (saebom) است.

تا همین اواخر، برند بین‌المللی «کِراوِن ای» (craven a cat) نیز مورد توجه بسیاری بود. تولید این برند در کره شمالی با مشارکت غول جهانی تنباکوی بریتانیا-آمریکا (bat) و یک شرکت محلی با نام شرکت تجاری سوگ‌یونگ کره (korea sogyong trading corporation) کلید خورد. غول جهانی bat در اصل ۱/۷ میلیارد دلار با سهمی ۶۰ درصدی در این مشارکت، در سال ۲۰۰۱ سرمایه‌گذاری کرد که ابتدا سیگارهای ارزان «گیوم‌گانگسان» (geumgangsan) را تولید می‌کرد و سپس به سراغ «کراوِن ای» رفت. برند کراوِن ای (که به دلیل تصویر گربه روی لوگویش «کت» نامیده می‌شود)، برندی مطلوب در میان نخبگان این کشور است. یک کارتن از این برندها رشوه‌ای سطح‌پایین اما در حد خود عالی محسوب می‌شود و می‌توان آن را نوعی پول دانست که ارزش ذخیره‌ای‌اش قطعاً بهتر از اسکناس‌های کره شمالی است. بی‌تردید، همین مسئله باعث می‌شود اعضای نخبه  حکومت از جایگاهِ ممتاز خود استفاده کرده و کراوِن‌ای‌های ساخت کره شمالی (و دیگر برندها) را به‌شکل غیرقانونی در چین بفروشند.

در واقع، سیگار یک قلم صادراتی برای قاچاقچیان کره شمالی است. اگرچه این کسب‌وکار غیرقانونی است، ارزش پایین سیگارهای ساخت کره شمالی این انگیزه را ایجاد می‌کند که بسته‌های زیادی به مرز منتقل شوند، دوباره به‌عنوان برندهای محلی بسته‌بندی گردند و قیمت متفاوتی روی آن‌ها نصب شود. به نظر می‌رسد سیگاری‌های چینی چندان وقعی به این مسائل نمی‌نهند، زیرا برندهای بهتر سیگارهای ساخت کره شمالی از کیفیت خوبی برخوردارند.

دلیل این مسئله در رقابت نهفته است. همچون تمام کسب‌وکارهای رسمی، تولید سیگار تحت کنترل دولت است. با این حال، تعدادی کارخانه  رقیب نیز وجود دارند که هر یک برندهای متفاوتی دارند. افزون بر این، در عصر جدید سرمایه‌داری دولتی-خصوصی، مقامات مسئول هر کارخانه از انگیزه  مالی مستقیم برای برآوردن خواست مشتریان برخوردارند. همچنین مواردی از سازمان‌های قدرتمند دولتی مانند کمیسیون دفاع ملی (national defense commission) دیده شده است که از وزن خود برای زورآزمایی با دیگر ادارات استفاده می‌کردند تا کارخانه‌های سودآور سیگار را از گردونه خارج سازند.

تقاضا همواره قوی است. از سال ۲۰۰۰ به این سو، دولت کره شمالی به‌طور دوره‌ای درگیر عملیات ضدقاچاق بوده است و کیم جونگ‌ایل، قاچاقچیان را در زمره  «سه احمق بزرگ» (three greatest fools) قرن ۲۱ توصیف می‌کرد. اما کیمِ جوان نیز سیگاری بوده و سعی در ترک آن دارد.

برخی دوست دارند بگویند رواج سیگار در کره شمالی در نتیجه  استرس‌های معمول زندگی است، اما این تحلیل کاملاً ملودرام به نظر می‌رسد. تا سال ۲۰۰۶، ۵۹ درصد از مردان چینی و ۵۳ درصد از مردان کره جنوبی در رده  سیگاری طبقه‌بندی می‌شدند. در کره شمالی، ارزش‌های سنتیِ متأثر از کنفوسیوس همچنان قدرتمند است؛ بنابراین روشن کردن سیگار در برابر بزرگسالان از نظر اجتماعی غیرقابل‌پذیرش است. برای زنان نیز سیگار کشیدن تابو محسوب می‌شود. آجوماهای (زنان) میانسال از این قاعده مستثنی هستند (اگرچه ممکن است پیپ بکشند، نه سیگار)؛ در ذهنیت کلاسیک کره‌ای، سن «ارشدیت» (seniority) را تعیین و «زنانگی» (femininity) را کم‌اهمیت می‌کند. ذکر این نکته ضروری است که هر دوی این قواعد اجتماعی هیچ ارتباطی با سیستم کره شمالی ندارد. تا همین اواخر، کره جنوبی نیز همین نگرش را داشت. با این حال، این هرگز باعث نشد زنان کره جنوبی سیگار کشیدن را متوقف کنند. آن‌هایی که می‌خواستند سیگار بکشند، در خفا چنین می‌کردند. همین مسئله در مورد زنان کره شمالی که عادت به سیگار دارند نیز صادق است.

آیا مردم کره شمالی چیز قوی‌تری نیز می‌کشند؟ در سال ۲۰۱۳، رسانه‌های بین‌المللی خود را برای وضعیت شگفت‌انگیزِ جایگاه کره شمالی به‌عنوان بهشت سیگاری‌ها و ماری‌جوانایی‌ها آماده کردند؛ اما این ادعا اغراقی شدید بود. همچون بسیاری از کشورهای دیگر جهان، شاهدانه (hemp) در میان کره‌ای‌ها گیاهی سودمند تلقی می‌شد. تا دهه  ۳۰ میلادی، گیاه شاهدانه در تمام استان‌های کره شمالی، به‌ویژه در استان‌های جنوبی به دلیل گرمی بیشتر هوا، کشت می‌شد. شاهدانه محصولی نقدی (cash crop) بود. بر اساس تحقیق ری جونگ‌هائنگ (ree jeung haeng)، شاهدانه الیافی تولید می‌کرد که پوششی برای حدود یک‌سوم جمعیت در ماه‌های تابستان فراهم می‌آورد. این محصول زودتر از برنج کاشته می‌شد و بدین معنا بود که مزارع می‌توانستند در تمام طول سال برای هر دو محصول استفاده شوند. حتی در اواخر دهه  ۵۰ در کره جنوبی، حدود ۹ هزار هکتار از زمین‌ها به کشت شاهدانه اختصاص داده شده بود. طبیعتاً این مسئله به آن معنا بود که مردم از لذت‌های سیگار نیز آگاه شدند. پس از جدایی، هر دو کره از ماری‌جوانا بهره‌مند بودند، اما تا زمانی که به‌عنوان مسئله‌ای اجتماعی مطرح نشود. افزون بر این، نوع شاهدانه‌ای که به‌طور سنتی در شبه‌جزیره رشد می‌کرد چندان قوی نبود. بسیاری آن را جایگزینی برای تنباکو تلقی می‌کردند؛ چیزی که برای پیچیدن دور یک سیگار دستی مناسب بود. امروزه مردم کره شمالی به آن تحت عنوان «ایپ‌دام‌بائه» (ipdambae) یا «برگ تنباکو» (leaf tobacco) اشاره می‌کنند.

انحصار تنباکوی دولتی کره جنوبی (که امروزه «کی‌تی اند جی» (kt&gc) نامیده می‌شود) به‌گونه‌ای بود که در دهه  ۶۰ و طی دوره  کمبود سراسری تنباکو، ماری‌جوانا نیز با سیگار مخلوط می‌شد. تنها در دهه  ۷۰ بود که دولت پارک چونگ-هی (park chung-hee) به دنبال فشار دولت آمریکا، ماری‌جوانا را در کره جنوبی ممنوع کرد. داوطلبان سابق سپاه صلح (peace corps) دورانی را به یاد می‌آورند که به آن‌ها آموزش داده می‌شد به اطراف کشور بروند، زمین را حفر کنند و گیاه شاهدانه را بسوزانند. تعداد اندکی می‌پذیرفتند در بحبوحه  کار از سیگار استفاده کنند، اما پرزیدنت پارک با شور و هیجان زیادی ماری‌جوانا را ممنوع کرد و حتی اکنون نیز اگر کسانی را که از سر تفنن ماری‌جوانا می‌کشند پیدا کنند، زندانی می‌شوند. با این حال، در کره شمالی هیچ سپاه صلحی حضور نداشت؛ بنابراین کشت شاهدانه و مصرف گاه‌به‌گاه ماری‌جوانا بدون مانع ادامه یافت و امروزه کره شمالی به یکی از تولیدکنندگان عمده  شاهدانه تبدیل شده است. با وجود این، باید تأکید کرد کره شمالی بهشت مصرف‌کنندگان ماری‌جوانا نیست. این محصول بیشتر برای تولید الیاف کشت می‌شد تا نشئه کردن مردم. مصاحبه با فراریان کره شمالی نیز نشان می‌دهد که مردم این کشور از مصرف‌کنندگان جدی ماری‌جوانا نیستند. در عوض، آنچه استفاده می‌کنند بسیار مهلک‌تر است: متیل‌آمفتامین (crystal meth) که در بازار سیاه به «شیشه» معروف است. مِت که معادل «ائوریام» (eoreum) یا «بینگدوو» (bingdu) است (هر دو به معنای «یخ»؛ نامی که در آمریکا نیز بدان معروف است؛ «یخ» واژه‌ای است که در چین هم برای اشاره به مِت به کار می‌رود)، مخدری است که متأسفانه با واقعیات زندگی در کره شمالی منطبق می‌شود. این ماده ارزان است، ساخت آن نیاز به هیچ‌گونه تجهیزات پیچیده یا دانش تخصصی ندارد و فرد خسته و گرسنه را سرپا نگه می‌دارد تا زمانی که به معتادی ناامید و از همه‌جا بریده تبدیل شود. شیشه در کره شمالی همه‌جا یافت می‌شود. تولید متیل‌آمفتامین که برای برخی کره‌ای‌ها در دهه  ۴۰ نامی آشنا بود (به خاطر استفاده  ارتش ژاپن از آن برای تقویت روحیه  رزمی سربازان تا لحظه  آخر)، آسان‌تر، سریع‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تر بود. کارخانه‌های بزرگ دولتی در شهرهایی مانند پیونگ‌سونگ و هام‌هونگ شروع به تولید انبوه مِت کردند و بیشتر آن به چین می‌رفت. ژاپن نیز بازار هدف مهمی بود که به دلیل تعامل تجاری کره شمالی با باند یاکوزاها، این ماده به آن کشور نیز رسید. توقیف کشتی کره شمالی در بندر هوسوشیما (hososhima) در سال ۲۰۰۷ موجب کشف مقادیر زیادی مِت شد؛ آن‌قدر که بزرگ‌ترین باند مواد مخدر ژاپن در آن زمان متلاشی گردید.

اما به گفته  دو محقق، آندری لانکوف (andrei lankov) و کیم سئوک‌یانگ (kim seokhyang)، پیونگ‌یانگ تولید مِت را در اوایل دهه  ۲۰۰۰ قطع کرد. احتمالاً این کار با فشار چین صورت گرفت؛ همان کشوری که مِت‌های تولید کره شمالی در آن معضلات جدی اجتماعی ایجاد کرده بود. اما همچون بسیاری از مناطق و حوزه‌های اقتصادی پساقحطی کره شمالی، صنعت خصوصی‌سازی وارد این عرصه شد و دیگر دولت به طور مستقیم دست به کار نمی‌شود. تا سال ۲۰۰۴، بنگاه‌های خصوصی به شدت مشغول استخدام کسانی شدند که از کارخانه‌های دولتی مِت بیکار شده بودند و عملیات خود را در مکان‌های خالی از سکنه آغاز کردند. آن‌ها قاچاقچیان چینی را یافتند که بسیار مایل بودند ماده  افدرین (ephedrine) را در اختیار کره شمالی قرار دهند؛ ماده‌ای که مِت بر آن مبتنی است. در بازه  زمانی کوتاه، مِت در تمام جامعه  کره شمالی گسترش یافت و شهرنشینان تمام طبقات اجتماعی را معتاد کرد. نخبگان احتمالاً بیش از هر کس دیگری مصرف می‌کنند و این به خاطر آن است که پول بیشتری برای خرج کردن دارند.

چندین منبع ادعا می‌کنند که مورد انتقاد قرار گرفتن در این باره همچون لکه  ننگ به حساب می‌آید. حتی در میان آجوماهای محترم میانسال، از مِت به عنوان جایگزینی برای دارو استفاده می‌شود. بسیاری از مردم با بیماری‌های مزمن که پول کافی برای مداوا ندارند، برای تسکین موقت درد به آن روی می‌آورند. از نظر جغرافیایی، این ماده مخدر به طور خاص در هام‌هونگ و پیونگ‌سونگ محبوبیت دارد، جایی که تجارت مِت کره شمالی در آن ریشه دارد؛ اما پایتخت و نیز هر شهری نزدیک مرز چین با مصرف مِت دست‌به‌گریبان شده‌اند. یک منبع رسانه‌ای مدعی است حدود ۱۰ درصد از مردم در شهر مرزی هیسان در کار دادوستد مِت هستند و این امر شامل مقامات فاسد و دلالانی می‌شود که در امتداد این مسیر قرار دارند.

چنانکه انتظار می‌رود، مِت برای دلالان و سوداگران بسیار پرسود است. در سال ۲۰۱۱، مِت در هام‌هونگ به ازای ۱۲ دلار در هر گرم فروخته شد. قیمت در پیونگ‌یانگ ۲۰ دلار بود؛ بدین معنا که جابه‌جایی یک کیلو از این مواد در پایتخت و فروش آن، ۸ هزار دلار سود خالص داشت. این مبلغ برای اکثر مردم کره شمالی پول کلانی است. در نتیجه، سرکوب دولتی با ناکامی و شکست مواجه می‌شود، زیرا مقامات به راحتی وسوسه می‌شوند که با دلالان شریک گردند.

گردآوری: مهدی میقانی

یادداشت‌ها:

1. hemp (شاهدانه): گیاهی یک‌ساله با برگ‌های قطره‌ای. میوه  این گیاه ریز و روغنی است و خاصیت آرام‌بخش دارد که از آن برای درمان نیز استفاده می‌شود. از بخش‌های مختلف این گیاه مشتقات فراوانی ازجمله تخم شاهدانه، الیاف شاهدانه، مواد توهم‌زا و روانگردان مثل ماری‌جوانا و حشیش تهیه می‌شود. 

2. crystal meth (شیشه): این ماده در سال ۱۸۹۳ در ژاپن ساخته شد. در زمان جنگ جهانی دوم توسط سربازان ژاپنی، آمریکایی و آلمانی برای برطرف کردن خستگی و افزایش انرژی استفاده می‌شد. بعد از جنگ، داروی باقی‌مانده وارد بازار ژاپن شد و به دلیل تبعات آن، مصرف آن ممنوع گردید. 

3. به مردی که به شدت سیگاری است در تلفظ بومی «یئومسو گولدوک» (yeomso guldduk) به معنای «بز دودکش» می‌گویند و این بر اساس روایتی کارتونی از بزی است که سیگار بر لب دارد. پسوند «آجئوسی» (مرد میانسال) نیز ممکن است به آن افزوده شود. 

4. شرکت bat به توافقی دست یافت که احتمالاً در نتیجه  فشارهای سیاسی، سهم خود را به شرکت سنگاپوری sutl در سال ۲۰۰۷ فروخت.

منابع:

- matthew carney (6 jan 2018), defector reveals secrets of north korea’s office 39, raising cash for kim jong-un

- tom burgis, north korea: the secrets of office 39 (24 june 2015), financial times 

- کتاب «علیه توسعه»، دنیل تودور و جیمز پیرسون، ترجمه محمدحسین باقی