پاییز، توتون و دستان پینه بسته؛ قصه «کاک عمر» در روستای کوتر مهاباد

به گزارش توتون صنعت به نقل از خبرگزاری ایرنا، با تأخیر رسیدن سرما و باران پاییزی، حالا در دومین ماه پاییز، مهاباد هنوز شاهد برداشت برگ‌های سبز و زرد توتون است. عمر رسول‌پور، کشاورز محلی، روزانه به مزرعه خود سر می‌زند و برگ‌های تازه توتون را از بوته‌ها چیده و به خانه می‌آورد. در حالی که دیگر محصولات کشاورزی فصل خود را پشت سر گذاشته‌اند، توتون تنها گیاهی است که پیش از سرمای پاییز رشد می‌کند و هنوز توانایی توسعه دارد، و همین موضوع، روایت زندگی و تلاش کشاورز مهابادی را در دل پاییز به تصویر می‌کشد. مزرعه این کشاورز در روستای «کوتر» واقع شده و با استفاده از آب چشمه و آبیاری منظم، هنوز سرسبز و آماده برداشت است، جایی که هر برگ، حاصل مراقبت و تلاش مستمر کشاورز است. عصر یکی از روزهای پاییزی، فرصت برداشت توتون بهانه‌ای شد تا برای تهیه گزارش، از سمت جاده مهاباد-پسوه و در حاشیه سد مهاباد راهی روستای کوتر در ۱۵ کیلومتری غرب این شهر شوم. مزرعه کاک عمر در طرف دیگر رودخانه قرار داشت و با توجه به خشک بودن رودخانه در این فصل، امکان عبور خودرو از بستر آن فراهم بود که توانستم مسیر را تا نزدیکی مزرعه با خودرو طی کنم. وقتی به مزرعه نزدیک شدم، ردیف‌های منظم بوته‌های بلند توتون از کنار جاده نمایان شدند. تاج هر بوته با گل‌های صورتی و سفید پوشیده شده بود و ساقه‌های بلند تنها در قسمت انتهایی خود چند برگ سبزرنگ داشتند. این منظره نشان می‌داد که رشد گیاه به خوبی ادامه دارد و برداشت برگ‌های انتهایی، مرحله حساسی از کار کشاورز است.

 گیاه توتون

بوته‌های توتون در ردیف‌های منظم قرار گرفته بودند و بلندی برخی از آن‌ها از قد یک انسان نیز فراتر رفته بود، حتی افراد بلندقد هم برای برداشت برگ‌های انتهایی با دشواری مواجه می‌شدند.

کاک عمر، مرد میانسالی که پس از چند سال برای نخستین بار دوباره توتون کشت کرده بود، به همراه همسر و فرزندانش مشغول برداشت برگ‌ها بود؛ کاری که در زبان محلی روستا به آن «گه‌لا شکاندنه‌وه» می‌گفتند. برگ‌های تازه پس از چیدن، در گونی‌های بزرگ جمع‌آوری می‌شدند تا برای مراحل بعدی به داخل روستا منتقل شوند.

کاک عمر درباره وضعیت کشت توتون در منطقه گفت: سال‌های گذشته، کشت توتون در این روستا رواج داشت و بیشتر اهالی مشغول آن بودند، اما امسال تنها من کشاورز توتون اینجا هستم.

وی تأکید کرد که توتون به آب زیادی نیاز دارد و اگر کمک چشمه بالادست و آبیاری به روش نوار تیپ نبود، نمی‌توانست تا این فصل از سال مزرعه را آبیاری کند.

این کشاورز مهابادی یادآوری کرد: توتون از گیاهانی است که نیاز به مراقبت مستمر دارد و هر بوته باید دقیقاً پایش شود تا مقدار آب دریافتی کم یا زیاد نباشد.

در حین برداشت، هر بار که سایر افراد خانواده برگ‌هایی برداشت می‌کردند، کاک عمر آن‌ها را جمع‌آوری و در گونی‌ها قرار می‌داد و سپس گفت‌وگویش را از همان نقطه ادامه می‌داد.

وی همچنین اشاره کرد که اداره دخانیات مهاباد، نشاء، سموم و کود شیمیایی مورد نیاز را تأمین کرده و با همکاری همسر و دو پسرش بر روی مزرعه کار می‌کنند، هرچند هنوز درآمد نهایی مشخص نیست.

علاوه بر مزرعه توتون، کاک عمر بخشی از زمین خود را به کشت یونجه، درختان میوه و گردو اختصاص داده و حتی چند کندوی عسل نیز در نزدیکی مزرعه قرار داشت.

گوسفندان روستا نیز در مزارع چرا می‌کردند و چند رأس گاو شیری هم در همان زمین نگهداری می‌شد، ترکیبی که نشان می‌داد خانواده برای بهره‌وری حداکثری از زمین، فعالیت‌های متنوع کشاورزی و دامی را همزمان مدیریت می‌کنند.

با غروب خورشید و کاهش گرما، هوا کم‌کم رو به تاریکی رفت. کاک عمر که من تا آن زمان مشغول عکاسی و فیلم‌برداری از مزرعه بودم، مرا صدا زد و گفت: «وقت رفتن به خانه است.» گونی‌های پر از برگ توتون در صندوق عقب خودرو چیده شد و همه سوار خودرو شدند تا به سمت روستا حرکت کنند، بخشی از مسیر خاکی و بخشی دیگر آسفالت بود.

روستا حال و هوایی متفاوت داشت. گله‌های گاو از مزارع دور و نزدیک به خانه‌ها بازمی‌گشتند، گوسفندان شب را در مزرعه می‌ماندند و تنها لازم بود برای چوپان‌ها شام از روستا فرستاده شود. صدای پارس سگ‌های همراه گله و سگ‌های بلاصاحب در حاشیه روستا، در کنار صدای تراکتورها و موتور پمپ‌های آب که از چاه‌ها برداشت می‌کردند، سکوت سنگین شب را می‌شکست.

کارگران برداشت توتون پس از یک روز کاری طولانی، خسته وارد حیاط خانه شدند، ابتدا لباس‌های خود را عوض کردند و دست و صورت خود را شستند و سپس برای صرف شام راهی خانه شدند. سفره شام کاک عمر شامل عسل، پنیر، ماست محلی و نوعی فرآورده لبنی محلی به نام «لورک و گیاه» بود که همگی از طعم و تازگی آن لذت می‌بردند.

پس از صرف شام و نوشیدن چند سینی چای تازه دم، اعضای خانواده زیراندازی بزرگ در هال پهن کردند و برگ‌های سبز و زرد توتون را روی آن چیدند تا با نخ و سوزن مخصوص به هم دوخته شوند. هر کدام در گوشه‌ای مشغول کار شدند و کاک عمر زیر لب آوازهای محلی زمزمه می‌کرد. صدای کشیدن نخ در میان برگ‌ها، سکوت خانه را می‌شکست و حس همکاری و صمیمیت خانواده را به روشنی نشان می‌داد.

-پس از چند ساعت، تمام برگ‌ها به نخ‌های مخصوص وصل شدند و سپس اعضای خانواده آن‌ها را به انبار مخصوص منتقل کردند، انباری تاریک و بدون پنجره که شرایط ایده‌آل برای خشک کردن توتون فراهم می‌کرد. در این انبار، برگ‌ها در ردیف‌های منظم آویزان شدند تا به آرامی خشک شوند و آماده مراحل بعدی فرآوری شوند.

آویزان کردن رشته‌ برگ‌های توتون نیازمند دقت و همکاری جمعی بود و هر عضو خانواده نقش مهمی در این کار ایفا می‌کرد. همین همکاری و تعامل، نشانه بارز همدلی و هماهنگی میان اعضای خانواده کاک عمر بود و تضمین می‌کرد که این مرحله حساس از برداشت به خوبی انجام شود.

در داخل انبار، برگ‌های توتون که رنگ آن‌ها از سبز به طلایی و قهوه‌ای تغییر کرده بود، در ردیف‌های منظم آویزان شده بودند و بخشی از برگ‌ها که کاملاً خشک شده بودند، در همان انبار نگهداری می‌شدند تا در زمان مناسب همه برای تحویل به اداره دخانیات مهاباد آماده شوند.

برای ادامه گزارش به سراغ مهرداد مولوی، رییس اداره دخانیات مهاباد رفتیم. وی در گفت‌وگو با ما درباره وضعیت کشت توتون در منطقه توضیح داد که امسال ۱۰ هکتار توتون رقم تیپ غربی در شهرستان‌های جنوب آذربایجان غربی کشت شده و پیش‌بینی می‌شود بیش از ۱۴ تُن محصول برداشت شود.

مولوی افزود که این سطح کشت توسط ۱۵ کشاورز در ۹ روستا و پنج شهرستان جنوب استان انجام شده و محصول برداشت شده با کیفیت مطلوب، جهت فرآوری به اداره دخانیات تحویل داده خواهد شد.

 مولوی رئیس اداره دخانیات مهاباد

رئیس اداره دخانیات مهاباد با اشاره به حمایت‌های اداره متبوع خود از کشاورزان، گفت: برای کشت این میزان توتون، ۲۸۱ هزار و ۱۶۰ نشاء در خزانه‌های خلیفان و مهاباد تولید و به کشاورزان تحویل داده شد. این نشاءها به روش پیشرفته هیدروپونیک رشد داده شده‌اند تا کیفیت و مقاومت گیاه افزایش یابد.

وی همچنین به برنامه‌های توسعه‌ای شرکت دخانیات ایران در حوزه کشاورزی اشاره کرد و افزود: این شرکت با عقد قرارداد با کشاورزان، ضمن ارائه خدمات فنی و پشتیبانی مستمر، بازدیدهای منظم کارشناسان از مزارع، توصیه‌های زراعی و آموزشی، خرید تضمینی محصول و تهیه بروشورهای ترویجی، از کشاورزان حمایت می‌کند.

این گفته‌های رییس اداره دخانیات، تصویر روشن‌تری از پشتوانه فنی و حمایتی فعالیت کشاورزان منطقه ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که تلاش‌های روزانه کشاورزانی مانند کاک عمر، علاوه بر زحمت و تجربه خانوادگی، با برنامه‌ریزی و حمایت سازمانی همراه است تا محصول با کیفیت به بازار برسد.

بر اساس همین گزارش، به گفته کارشناسان، در سطح کشور به طور میانگین حدود یک‌هزار و ۵۰۰ تا ۲ هزار هکتار زمین به کشت توتون و ارقام مختلف آن مانند ورجینا، بارلی، باسما و تیپ غربی اختصاص دارد و سالانه نزدیک به چهار هزار تُن محصول برداشت می‌شود که سهم عمده آن در استان گلستان است. آذربایجان غربی نیز در گذشته یکی از قطب‌های تولید توتون به شمار می‌رفت، اما با کاهش تمایل کشاورزان به کشت این محصول، سطح کشت در استان کاهش چشمگیری یافته است.

کارشناسان معتقدند که حمایت بیشتر از کشاورزان توتون‌کار، توسعه صنایع تبدیلی و جلوگیری از خام‌فروشی، ارتقای کمی و کیفی تولید، رفع موانع صادرات و افزایش قیمت تضمینی می‌تواند انگیزه کشاورزان برای ادامه و گسترش کشت توتون در این منطقه را افزایش دهد.

در این استان، گیاه توتون از طریق نشاءکاری کشت می‌شود و ابتدا تهیه خزانه در بهار انجام می‌گیرد. پس از رشد و ریشه‌زنی نشاءها، آن‌ها به زمین اصلی منتقل شده و تک‌تک در جوی‌ها کاشته می‌شوند. در طول فصل رشد، چندین بار تیشه‌زنی و وجین علف‌های هرز انجام می‌شود و همچنین کنترل آفات و بیماری‌ها به صورت شیمیایی توسط کشاورزان صورت می‌گیرد.

زمانی که برگ‌ها تغییر رنگ داده و کیفیت آن‌ها تشخیص داده شد، برداشت برگ‌ها به صورت دوره‌ای انجام می‌شود و پس از جمع‌آوری، در گرمخانه یا انبار با اصول خاص خشک می‌شوند. برگ‌های خشک شده سپس برای جلوگیری از پودر شدن دسته‌بندی شده، درجه‌بندی می‌شوند و پس از کدگذاری طبق بارنامه اداره دخانیات، آماده فروش به کارخانه‌های دخانیات می‌شوند.

شهرستان مهاباد با حدود ۸۰ هزار و ۴۲۹ هکتار زمین مستعد زراعی و باغی، از این مقدار ۵۸ هزار و ۷۲۲ هکتار به صورت دیم و ۲۱ هزار و ۷۰۷ هکتار به صورت آبی کشت می‌شود و ظرفیت قابل توجهی برای توسعه کشت توتون و دیگر محصولات کشاورزی دارد. این آمار نشان می‌دهد که با برنامه‌ریزی درست و حمایت سازمانی، فعالیت کشاورزان محلی مانند کاک عمر می‌تواند هم در مسیر تولید با کیفیت و هم در ارتقای اقتصاد روستا موثر باشد.