گذری بر تاریخ سیگارت سازی در ایران

علی اکبر ضرغام فرزند نصراللّه به سال 1292 ش در تهران زاده شد. تحصیلات ابتدائی را در دبستان تربیت و متوسطه را در دبیرستان ثروت و نظام تهران به آخر رساند. سپس در مهر ماه 1311 وارد دانشکده افسری شده و بعد از دو سال به درجه ستوان دومی نایل آمد. خدمات نظامی خود را در واحدهای نظامی ارتش شروع کرد تا اینکه در 1328 ش از دانشکده جنگ فارغ التحصیل گردید. وی دو سال بعد در فرمانداری نظامی تهران مشغول خدمت شده در 1331 ش به عنوان مأمور خدمت به وزارت دارائی انتقال یافت که در همان آغاز مدیریت کل قندوشکر را به عهده گرفت. چندی بعد آجودان مخصوص شاه شد. در سال 1333 ش به مدیریت کل گمرک کشور منصوب و بعد از یک سال خدمت، به درجه سرتیپی نایل گردید. ضرغام در فروردین 1336 وزیر گمرکات و انحصارات و در آذر 1338 وزیر دارایی کابینه اقبال، در شهریور 1339 وزیر دارائی شریف امامی و در سال 1341 ش مدیر بانک اصناف ایران شد و چند سال بعد (1349 ش) مدیریت مؤسسه انحصار دخانیات ایران را به عهده گرفت. سرلشگر ضرغام در اوایل سال 1340 ش به جرم فساد مالی مدتی بازداشت سپس آزاد گردید.

خاطرات سرلشکر علی اصغر ضرغام که در شماره 26 سالنامه دنیا به چاپ رسیده است را در چند قسمت با هم می خوانیم.

 روزی که به وزارت گمرکات و انحصارات منصوب شدم در این وزارتخانه جدید التاسیس با یک سازمان یا موسسه که بنظرم بیگانه بود روبرو بودم .

وزارت گمرکات و انحصارات تشکیل می‌شد از اداره کل گمرک -اداره کل غله -اداره کل قند و شکر و موسسه انحصار دخانیات ایران.

موقعی که وزیر گمرکات و انحصارات شدم با سمت مدیر کل گمرکات کشور مشغول بازدید از آمریکا بودم و در طول تصدی امور گمرک هم با تشکیلات این اداره آشنایی زیادی پیدا کرده بودم و بنابراین در مقام جدید خود مثل این بوده که به کار سابق خود ادامه می‌دهم و در راس گمرک هم قرار دارم.

 در مورد غله هم چون نانوازاده بودم و پدرم نانوا بود و من از خردسالی به این حرفه سر و کار داشتم می‌توانم ادعا کنم که روی تجربه و ممارست تقریباً گندم شناس شده بودم و با وجودی که هیچ وقت در اداره کل غله‌و‌نان مصدر خدمتی نبودم این اداره برای من ناآشنا نبوده است اداره کل قند و شکر نیز وضعی شبیه به اداره کل گمرک داشت برای اینکه اولین پست کشوری که به من ارجاع شد پست مدیریت کل قند و شکر بوده است و از سال ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۴ به اداره امور این سازمان اشتغال داشته‌ام و کاملاً وارد به امور قند و شکر و مقدار مصرف مردم و طرز توزیع آن و مشکلاتی که در سر راه تولید و وارد کردن و یا توزیع آن قرارداشته است بوده‌ام و اما سازمان چهارم که موسسه انحصار دخانیات ایران بود برای من آشنا نبود کامل بیگانه بوده است ولی پس از اینکه تشکیلات وزارت گمرکات و انحصارات را پیاده کردیم به معاونین و مدیران کل اختیاراتی دادم که هر یک به تنهایی یکی از سازمان‌های گمرک قند و شکر، غله را تحت نظر و سرپرستی خود قرار داده و روسای کل این ادارات هم از آنها کسب دستور نمایند و اما برای دخانیات هیچکس را به عنوان ناظر تعیین نکردم و اداره امور این موسسه را زیر نظر خود قرار دادم و البته مدیر کل جدید موسسه انحصار دخانیات به وظایف خود مشغول بود ولی با نظر اینجانب به کار می‌پرداخت.

در حدود چهار ماه بود که از دوره وزارت من سپری می‌شد که یک روز مدیر کل موسسه انحصار دخانیات به ملاقات من آمد و اظهار داشت شما از همه تاسیسات گمرک و غله و قند و شکر بازدید به عمل آورده‌اید جز دخانیات می‌خواستم بدانم چه وقت از تشکیلات این موسسه بازدید خواهید کرد.

در جواب گفتم هیچ وقت پرسید چه علتی موجب شده است؟ گفتم من در ایامی که مدیر کل گمرک بودم یک روز غلامحسین فروهر وزیر وقت دارایی تمام معاونین و مدیران کل را برای بازدید صرف ناهار به موسسه انحصار دخانیات دعوت کرد من هم جز مدعوین بوده و برای اولین بار وارد ساختمان دخانیات در خیابان قزوین شدم ولی در همان دید اول ناراحت شدم برای اینکه هرچه دیدم کثافت بود چون نمای ساختمان یکپارچه سیاه بود به این علت که روکش ساختمان را با سیمان تگرگی پوشانده بودند و در نتیجه دوده‌ها در خلل و فرج آن وارد شده و به قدری قیافه و نمای زشتی پیدا کرده بود که همان روز تصمیم گرفتم هرگز به این موسسه که ساختمان مرکزی آن تا این حد و اندازه کثیف می‌باشد پا نگذارم مگر اینکه تغییر شکل بدهد یعنی دوده‌ها که خیلی قیافه ساختمان را بد منظر کرده پاک شود و بنابراین چون هنوز دوده‌ها وجود دارد و حتماً از آن سال تاکنون بیشتر شده من در قول خود صادق بوده قدم به آنجا نمی‌گذارم ولی به سرپرستی و نظارت خود بر این موسسه باعلاقه هرچه بیشتر ادامه می‌دهم برای اینکه بعد از نفت و گمرکات عوائد دخانیات دومین منبع درآمد دولت است مدیر کل دخانیات پرسید در این صورت چه بکنم؟ گفتم هیچی برای اینکه من بتوانم از تشکیلات موسسه انحصار دخانیات ایران بازدید نمایم آن سیمان تگرگی را از رویه ساختمان اداره مرکزی بردارید و جای آن را از سنگ بپوشانید چون موسسه دخانیات انبار نفت نیست که اگر درب و پیکر ساختمان سیاه باشد مردم حرفی نزنند دخانیات موسسه‌ای است که محصولی بیرون می‌دهد که مردم آن محصول را روی لب خود می‌گذارند و آن عده‌ای که معتاد به این محصول بوده و علاقه به نظافت دارند تمیزی را شعار زندگی خود می‌دانند و لحظه‌ای فارغ از آن نیستند وقتی ببینند این محصول که مورد مصرف آن‌هاست از چنین ساختمانی که کثافت از سر و روی آن می‌بارد بیرون می‌آید بی‌علاقه از محصول وطن خود شده ترجیح می‌دهند محصول قاچاق خارجی را مصرف نمایند.

بنابراین هر وقت شما این موسسه را اعم از رویه ساختمان و داخل کارخانجات بخصوص سالن‌های ناهارخوری را از دوده و کثافت پاک کنید بدیهی است به بازدید از موسسه انحصار دخانیات ایران خواهم آمد.

مدیر کل دخانیات برخاست و در حالی که قصد خروج داشت قول داد بلافاصله دست به کار تمیزی ساختمان‌ها و قسمت‌های مختلف کارخانجات و رستوران شود او قبول کرد که واقعاً کثافت تمام جای موسسه دخانیات را فرا گرفته و تعجب‌آور می‌باشد متصدیان قبلی چگونه ذوق خود را بکار نینداخته و با حداقل مخارج دوده‌ها را پاک ننموده و کارخانه‌ای را که اصلا نباید با دود و دوده سروکار داشته باشد در سیاهی غوطه ور ساخته‌اند او رفت تا خواسته‌های من را برآورده نماید و من قبل از اینکه برای سرکشی و بازدید به موسسه انحصار دخانیات ایران بروم به فکر افتادم از وجود پدر موسسه دخانیات ایران که  یک نفر خارجی الاصل که ملیت اصلی او را فراموش کردم و نام او دکتر فریدلیپ بوده استفاده نمایند این شخص پس از اینکه در سال ۱۳۱۴ انحصار دخانیات تکامل یافت و کشت توتون فقط و فقط با اجازه دولت ممکن و میسر می‌شد و عیناً وضع خشخاش را پیدا کرد به این ترتیب که اگر کسی به طور قاچاق به کشت توتون می‌پرداخت تحت تعقیب قرار می‌گرفت به سمت مدیر کل دخانیات ایران  منصوب شد.

او تشکیلاتی به این موسسه جدید التأسیس داده بود که در آن تاریخ تا سال‌های بعد تنها موسسه و کارخانه‌ای بود که به تمام کارگران و کارمندان خود ناهار مجانی می‌داد من این شخص را تا سال‌های دراز که به تابعیت ایران درآمد و ایرانی شد و نام فامیل خود را تغییر داد و به صلح دوست موسوم گردید نمی‌شناختم و یک روز در سال ۱۳۳۴ بر حسب اتفاق او را در اتاق وثوق دیدم .

وثوق در آن وقت مدیر کل وزارت دارایی بود و من هم سمت مدیر کل قند و شکر را به عهده داشتم دکتر فریدلیپ صلح دوست آن روز در اتاق وثوق با چانه زدن روبرو شده بود وزیر دارایی می‌خواست مجدداً از وجود او استفاده نماید ولی متصدیان وزارت دارایی نمی‌دانستند و یا نمی‌توانستند رضایت او را فراهم کنند.

توضیح آنکه دکتر فریدلیپ هم مخالف داشت هم موافق .

مخالفین او می‌گفتند که بسیار آدم بدی است و وارد هر کاری شود ضرر می‌زند چنانکه فرزند قیصریه را دچار ورشکستگی ساخته و قرار بوده کارخانجاتی وارد و به راه اندازد ولی یک قسمت کارخانه در مجید آباد (تهرانپارس فعلی) و قسمت دیگر در اهواز و بقیه در یک نقطه دیگر مملکت گرد و خاک می‌خورده است.

با اینکه ترتیب احداث کارخانه کاغذ سازی را در ورامین با شرکت و پول حشمت الممالک و عیسایان داده بود ولی به جایی نرسید و در نتیجه کارخانه به وجود نیامده ورشکست شد.

و اما موافقین می‌گفتند از نظر مدیریت و اداره تشکیلات بی‌نظیر و یا کم نظیر است و تشکیلاتی که در سال ۱۳۱۴ برای موسسه انحصار دخانیات داده به راستی یک تشکیلات نمونه در ایران و سرآمد سایر تشکیلات اداری در کشور بوده است.

ولی مطالعات من روی دکتر فریدلیپ به اینجا رسیده بود که او اگر هیچ هنری نداشته باشد ولی در کشت توتون صاحب نظر است و مردی است که توتون شناس است و روی تجربه و ممارست فراوان می‌داند علت بدی توتون ایران چه می‌باشد و برای اینکه او از اول کارشناس توتون بوده و روی کشت توتون کار کرده و بعد از اینکه به ایران آمده علاوه بر اداره تشکیلات موسسه انحصار دخانیات ایران نظارت خود را بر امور فنی و طریقه کشت محصول توتون رها نمی‌کرده است.

به دنبال دکتر فریدلیپ فرستادیم و او را پیدا کردیم اولین سئوالی که از او کردم این بوده که چرا سیگار ما چنین سرنوشتی پیدا کرده که وقتی کبریت زدیم و آن را روشن کردیم دائماً باید پوک بزنیم و اگر لحظه‌ای پک نزنیم و سیگار را گوشه جاسیگاری بگذاریم بلافاصله خاموش می‌شود و باید مجدداً از کبریت استفاده نماییم؟ گفت برای اینکه با خاک مخلوط است و توتون ایران مخلوط از خاک است و من هم در زمان تصدی امور موسسه انحصار دخانیات ایران به این درد مبتلا بودم و راه آن آسان است ولی من نتوانستم به رفع آن بپردازم شاید شما بتوانید بر آن فائق شوید.

گفتم ممکن است توضیحات بیشتری بدهید چون موضوع تا حدی برای من تازگی دارد اطمینان می‌دهم اگر راه نشان بدهید به دنبال آن می‌روم.

گفت توتون مشتمل بر ۱۲ نوع می‌باشد و هر کدام دارای نمره می‌باشد به این شرح نمره یک یک_ یک دو_ یک  سه _ نمره دو یک _ دو دو_ دو سه _ نمره سه یک _ سه دو_ سه سه _ نمره چهار یک  _ چهار دو _ نمره پنج به طوری که ملاحظه می‌کنید وقتی به ردیف ۴ می‌رسد فقط چهار- یک(4-1) و چهار دو (4-2) دارد و ردیف ۵ هم دیگر نمره فرعی ندارد و همان یک نمره اصلی ۵ می‌باشد بدیهی است نمره (یک یک) از نوع خوب است و هرچه بالاتر می‌رویم از مرغوبیت توتون کاسته می‌شود نمره (یک یک) را اکنون هر کیلو 36 ریال از زارع خریداری می‌کنند و نمره (سه سه ) را هم کیلویی ۲۲ ریال.

 دکتر فریدلیپ سپس توضیح داد: یک قسمت از علت بدی توتون مربوط به ارزانی قیمت می‌باشد چون زارع مراقبت نمی‌کند و دل نمی‌سوزاند برای اینکه قیمت ارزان است قسمت دیگر هم خرید نمره‌های چهاردو و پنج می‌باشد و از جمله نمره پنج را به هیچ وجه مورد استفاده نمی‌باشد کیلویی ۳ ریال خریداری می‌شود گفتم من درد ایرانی را می‌دانم از امروز دستور می‌دهم قیمت نمره یک یک را به ۷۲ ریال افزایش بدهند قیمت‌های نمرات دیگر هم به نسبت افزایش یابد و همچنین توتون نمره (چهار دو) را کیلویی یک ریال و نمره (پنج) کیلویی ده شاهی خریداری و با حضور زارعین فروشنده آتش بزنند یعنی پس از اینکه پول را به آنها پرداخت کردند توتون خریداری شده را با شعله‌های آتش نابود سازند.

البته این دستور را بدون فوت وقت صادر کردم و به خاطر دارم سال اول یک هزار تن از توتون نمره پنج خریداری و در کنار مزارع و با حضور زارعین آتش زده شد سال بعد مقدار آن به ۹۰ تن رسید و سال سوم این مقداربه حداکثر ۷ تن در سال رسید و علت نقصان هم این بود زارع می‌دید هم پول به او می‌دهند هم محصول خریداری شده از او را با حضور او و در برابر چشمانش آتش می‌زنند او می‌دید جز بدنامی چیزی پیدا نکرده و پول دریافتی هم ناقابل بوده و بدین جهت دنبال کشت توتون بهتر مرغوب‌تر رفت چون توتون غیر از محصولات دیگر مثلاً چغندر قند می‌باشد  و بوته توتون را باید دائماً تحت مراقبت داشت و فارغ از بوته توتون نبود تا بتوان برگ‌های مرغوب توتون به دست آورد.   اصولاً ایرانی به خصوص از طبقه زحمتکش که مذهبی هم می‌باشند وقتی می‌بیند.مالی که از او خریداری کرده‌اند مورد مصرف پیدا نکرده و حتی آتش زده‌اند و یا به دور ریخته‌اند ناراحت شده و پول دریافتی را حرام می‌داند.

در صورتیکه در امریکا دولت از کشاورزان محصول گندم را خریداری می‌کند و پس از اینکه پول گندم را پرداخت کرد در حضور کشاورزان تمام گندم‌ها را آتش می‌زند برای اینکه آنقدر مازاد گندم دارد که دیگر در انبارها جا برای ذخیره نمی باشد و کشاورز امریکایی هم مانند کشاورز ایرانی ناراحت نمی‌شود و می‌گوید به من چه، پول را دولت داده و هرکاری می‌خواهد بکند ولی دهقانان ایرانی روی همان اصل مذهبی بودن و ترس از خدا و داشتن تعصب مذهبی می‌گویند این پول از گلوی من فرو نمی‌رود.

همچنانکه پیش بینی کرده بودم سیاست ما در مورد توتون کاملا نتیجه بخش بود و وقتی کشاورزان دیدند هم پول به آنها  دادند و هم محصول را آتش زده‌اند از تولید اینگونه محصول نامرغوب خودداری کردند.

ادامه دارد....